Advies bij nalatenschap en schenken

Situatie

Ik hielp een echtpaar in een zeer moeilijke periode. Eén van beiden was ongeneeslijk ziek. De grootste zorg was wat er financieel en juridisch zou gebeuren als hij zou overlijden.

Er was geen testament. Dat maakte de situatie kwetsbaar. De partner moest onbezorgd kunnen achterblijven, maar er waren ook kinderen, kleinkinderen, een eigen woning, hypotheekdelen en beleggingen in verschillende vormen. De langstlevende partner had weinig kennis van die beleggingen en wilde geen grote risico’s lopen.

Daar kwam bij dat de erfbelasting een serieus aandachtspunt was. Door de omvang en samenstelling van het vermogen kon overlijden zonder goede regeling financieel en praktisch verkeerd uitpakken.

Er moest dus snel duidelijkheid komen. Niet alleen over het testament, maar ook over inkomen, vermogen, hypotheek, beleggingen, risico’s en de vraag hoe de kinderen later op een goede manier in beeld zouden komen.

Aanpak

Ik heb direct de financiële en juridische situatie in kaart gebracht. Eerst moest duidelijk worden of de langstlevende partner kon blijven leven zoals gewenst. Daarna kwam de vraag welke juridische regeling nodig was om dat ook echt te beschermen.

Omdat er geen testament was en de gezondheidssituatie urgent was, is een notariële spoedprocedure opgestart. Het uitgangspunt was helder: de partner moest volledig verzorgd achterblijven en niet worden geconfronteerd met financiële stress, ingewikkelde beleggingsrisico’s of directe aanspraken die de rust konden verstoren.

In overleg met de notaris is gekozen voor een tweetrapstestament. Op grond van artikel 4:141 van het Burgerlijk Wetboek kan in een testament worden bepaald dat wat de eerste erfgenaam — in dit geval de langstlevende partner — bij haar overlijden nog nalaat, toekomt aan een tweede groep erfgenamen, hier de kinderen. Dat had hier een duidelijke functie: de volledige nalatenschap ging eerst naar de langstlevende partner. De kinderen kwamen pas in beeld bij het overlijden van de langstlevende, voor wat er dan nog over was.

Ook werd een kleinkindlegaat opgenomen, ter grootte van de dan geldende vrijstelling. Daarmee konden de kleinkinderen later iets ontvangen, zonder dat de bescherming van de langstlevende partner werd doorkruist.

Daarnaast heb ik de beleggingen beoordeeld. Een groot deel paste niet bij de kennis, ervaring en risicobereidheid van de langstlevende partner. Mijn advies was daarom om zoveel mogelijk risicodragende beleggingen te verkopen en het vermogen eenvoudiger en rustiger te organiseren. Niet maximaal rendement, maar inzicht, overzicht en rust stonden voorop.

Ook de hypotheek kwam aan bod. Bepaalde aflossingsvrije leningdelen moesten op toekomstige renteherzieningsdata worden afgelost om herfinancieringsstress te voorkomen. Daarvoor moest voldoende liquiditeit beschikbaar blijven.

Tot slot adviseerde ik voor de langstlevende partner een levenstestament. Als zij later zelf geen beslissingen meer kan nemen, moeten de kinderen weten wie mag handelen, welke bevoegdheden gelden en hoe bankzaken, woning, medische wensen en digitale zaken worden geregeld. Artikel 1:431 van het Burgerlijk Wetboek maakt duidelijk waarom dit belangrijk is voor het vermogen: zonder goede volmacht kan bij wilsonbekwaamheid een verzoek tot onderbewindstelling bij de kantonrechter nodig zijn. Voor medische en persoonlijke beslissingen moet daarnaast afzonderlijk worden vastgelegd wie namens haar mag handelen.

Uitkomst

De uitkomst was een spoedplan met één centraal doel: de langstlevende partner beschermen.

Door het tweetrapstestament bleef de volledige nalatenschap eerst bij haar. De kinderen werden bij het eerste overlijden juridisch onterfd, maar niet definitief buiten de familievermogensopvolging geplaatst. Zij erven wat overblijft bij het overlijden van de langstlevende partner. Dat gaf rust en voorkwam dat zij direct aanspraken kregen die de positie van de partner konden verzwakken.

Ook werd erfbelasting bij het eerste overlijden voorkomen doordat de nalatenschap binnen de partnervrijstelling viel. Op grond van artikel 32 lid 1 sub 4 van de Successiewet 1956 geldt voor de langstlevende partner een hoge vrijstelling. De fiscale uitkomst was belangrijk, maar niet het vertrekpunt. Het vertrekpunt was dat de partner verzorgd moest achterblijven.

De financiële organisatie werd eenvoudiger. Risico’s die niet pasten bij de langstlevende partner konden worden afgebouwd. Er kwam een veilige opzet met voldoende liquide middelen voor inkomen, hypotheekaflossing en toekomstige keuzes.

Voor de kinderen werd duidelijker wat er later gebeurt en wat zij moeten doen als hun moeder wilsonbekwaam wordt of overlijdt. Daarom was het levenstestament geen bijzaak, maar een noodzakelijk vervolg.

Deze casus laat zien waarom nalatenschapsplanning soms geen rustige exercitie is voor later. Soms is er direct actie nodig. Dan moet snel duidelijk worden wat financieel verantwoord is, welk testament nodig is, welke risico’s moeten worden afgebouwd en hoe de langstlevende partner beschermd achterblijft. Juist in zo’n situatie moet de bedoeling helder zijn voordat de notaris de afspraken vastlegt.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 4:141 Burgerlijk Wetboek — regelt het tweetrapstestament, waarbij de eerste erfgenaam het vermogen ontvangt en de resterende nalatenschap bij diens overlijden automatisch overgaat naar een tweede groep. Direct relevant omdat dit de juridische basis vormde voor de constructie waarbij de partner eerst volledig werd verzorgd en de kinderen pas bij het tweede overlijden in beeld kwamen.

Artikel 32 lid 1 sub 4 Successiewet 1956 — kent de langstlevende partner een hoge vrijstelling toe voor de erfbelasting. Direct relevant omdat de volledige nalatenschap naar de partner ging en de omvang van die vrijstelling bepalend was voor de vraag of erfbelasting bij het eerste overlijden speelde.

Artikel 1:431 Burgerlijk Wetboek — regelt onderbewindstelling van goederen via de kantonrechter. Direct relevant omdat het ontbreken van een levenstestament bij wilsonbekwaamheid juist deze route kan openen voor vermogensrechtelijke beslissingen.

Situatie

Ik hielp een echtpaar in Zuid-Holland dat jaren geleden testamenten had laten opstellen. Inmiddels waren zij met pensioen of bijna met pensioen en wilden zij weten of hun nalatenschap nog goed geregeld was.

Hun belangrijkste wens was duidelijk: de langstlevende partner moest financieel goed verzorgd achterblijven. Pas daarna kwam de vraag wat uiteindelijk naar hun twee dochters zou gaan.

Er speelde meer. De bestaande testamenten waren oud. Sindsdien waren wetgeving, inzichten en persoonlijke omstandigheden veranderd. Ook was er nog geen levenstestament. Daardoor was niet vastgelegd wie namens hen mocht handelen als één van beiden wilsonbekwaam zou worden.

Daarnaast wilden zij advies voor de testamenten van hun dochters. Eén dochter had een heel persoonlijke wens: haar paard moest goed verzorgd achterblijven als haar iets zou overkomen. Het vermogen moest eerst beschikbaar zijn voor verzorging, pension en eventuele medische kosten. Wat daarna overbleef, moest naar haar zus.

De vraag was dus niet alleen: hoe besparen we belasting? De echte vraag was: hoe zorgen we dat de langstlevende verder kan, dat de dochters duidelijkheid hebben en dat ook persoonlijke wensen later uitvoerbaar zijn?

Aanpak

Ik bracht eerst de financiële situatie van het echtpaar in beeld. Wat is het inkomen nu? Wat verandert er bij pensioen en AOW? Hoe ontwikkelen hypotheek, spaargeld en vermogen zich? En blijft de gewenste levensstandaard betaalbaar als één van beiden overlijdt?

Daarna keek ik naar schenken bij leven. De conclusie was nuchter: schenken aan de kinderen lag op dat moment niet voor de hand. Het beschikbare vermogen had vooral een functie voor de eigen financiële rust en de bescherming van de langstlevende partner.

Vervolgens werkte ik de aandachtspunten voor de notaris uit. Artikel 4:13 van het Burgerlijk Wetboek vormt de basis voor de wettelijke verdeling: de langstlevende partner krijgt de goederen van de nalatenschap, terwijl de kinderen een geldvordering krijgen die in beginsel pas later opeisbaar is. Dat uitgangspunt paste bij hun centrale wens: de langstlevende moest financieel ongestoord kunnen doorleven. Denk verder aan modernisering van de testamenten, executele, een mogelijke afvulregeling, vruchtgebruik, uitsluitingsclausules, een 30-dagenclausule, digitale nalatenschap en de vraag of een kleinkindlegaat pas bij het tweede overlijden logisch is.

Ook het levenstestament kwam aan bod. Wie mag bankzaken regelen? Wie mag de woning verkopen? Wie houdt toezicht? Wie mag medische beslissingen nemen? En is het verstandig om de kinderen niet met alle praktische taken te belasten, maar een onafhankelijke executeur of levensexecuteur te overwegen? Zonder levenstestament kan bij wilsonbekwaamheid voor vermogensrechtelijke beslissingen een verzoek tot onderbewindstelling bij de kantonrechter nodig zijn op grond van artikel 1:431 van het Burgerlijk Wetboek. Voor medische en persoonlijke beslissingen moet daarnaast afzonderlijk worden vastgelegd wie bevoegd is om namens hen te handelen.

Voor de dochter met het paard gaf ik een apart testamentair advies. Daarin adviseerde ik om met de notaris een huisdierclausule te bespreken, bijvoorbeeld via een legaat. Artikel 4:117 van het Burgerlijk Wetboek omschrijft een legaat als een uiterste wilsbeschikking waarmee aan iemand een vorderingsrecht wordt toegekend. Daarmee kan een bedrag of vermogensdeel worden gereserveerd voor de verzorging van het paard. Zo’n clausule kan regelen wie het paard verzorgt, welk bedrag of welk deel van de nalatenschap daarvoor beschikbaar blijft, wie toezicht houdt op de besteding en wat er gebeurt als het paard overlijdt of wordt verkocht.

Ook moest duidelijk worden wie executeur wordt en welke bevoegdheden die persoon nodig heeft. Bij een paard gaat het namelijk niet alleen om emotie, maar ook om kosten, verzorging, pension, medische beslissingen, verkoopafspraken en de vraag waar een eventueel restant van het gereserveerde vermogen terechtkomt.

Dat zijn geen standaardvragen uit een modeltestament. Juist daarom moeten zulke wensen vooraf helder worden gemaakt, zodat de notaris ze juridisch goed kan vastleggen.

Uitkomst

De uitkomst was geen ingewikkelde fiscale constructie. Juist niet.

Eerst werd duidelijk dat de langstlevende partner financieel goed verzorgd kon achterblijven. Dat gaf rust. Daarna werd duidelijk dat schenken bij leven op dat moment niet verstandig was, omdat het vermogen beschikbaar moest blijven voor de eigen levensstandaard.

Voor de notaris ontstond een duidelijke lijst met punten. De oude testamenten moesten worden gemoderniseerd. Niet omdat alles fout was, maar omdat de persoonlijke situatie, wetgeving en mogelijkheden inmiddels waren veranderd.

Ook werd duidelijk dat een levenstestament nodig was. Niet alleen voor bankzaken, maar ook voor verkoop van de woning, medische wensen, toezicht, digitale zaken en praktische beslissingen als één van beiden dat zelf niet meer kan. Juist door dit vooraf vast te leggen, hoeft de kantonrechter er later niet aan te pas te komen voor vermogensrechtelijke beslissingen.

Voor de dochter werd haar persoonlijke wens rond het paard concreet gemaakt. Niet alleen: “mijn paard moet goed verzorgd worden”, maar ook wie daarvoor verantwoordelijk is, welk vermogen daarvoor beschikbaar blijft via een legaat, wie toezicht houdt, welke rol de executeur krijgt en waar het resterende vermogen uiteindelijk terechtkomt.

Deze casus laat zien dat nalatenschapsplanning niet begint bij belastingbesparing. Het begint bij de vraag wat er echt moet gebeuren als iemand overlijdt of zelf niet meer kan handelen. Soms gaat dat over de langstlevende partner. Soms over kinderen. En soms over een paard dat goed verzorgd moet achterblijven. Juist zulke persoonlijke wensen moeten begrijpelijk, uitvoerbaar en goed herleidbaar worden vastgelegd.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 4:13 Burgerlijk Wetboek — regelt de wettelijke verdeling, waarbij de langstlevende partner de goederen van de nalatenschap krijgt en de kinderen een geldvordering ontvangen. Direct relevant omdat de centrale wens was dat de langstlevende financieel ongestoord kon doorleven.

Artikel 1:431 Burgerlijk Wetboek — regelt onderbewindstelling van goederen via de kantonrechter. Direct relevant omdat het ontbreken van een levenstestament bij wilsonbekwaamheid tot een rechterlijke route kan leiden voor vermogensrechtelijke beslissingen.

Artikel 4:117 Burgerlijk Wetboek — definieert het legaat als een uiterste wilsbeschikking waarbij aan iemand een vorderingsrecht wordt toegekend. Direct relevant voor de huisdierclausule, omdat via een legaat vermogen kan worden gereserveerd voor de verzorging van het paard.

Situatie

Ik hielp een familie in Zuid-Holland waarbij meerdere generaties tegelijk geraakt werden door keuzes rond schenken, nalatenschap en juridische afspraken.

De moeder was verhuisd naar een particuliere zorginstelling. Haar woning stond leeg en zou worden verkocht. Daardoor kwam er veel vermogen beschikbaar. De wens was om tijdens leven vermogen over te dragen aan haar dochter en kleinkinderen, maar met één duidelijke voorwaarde: de moeder mocht zelf niets tekortkomen. Haar verblijf, zorg, levensonderhoud en financiële rust stonden voorop.

Tegelijk speelde er bij de dochter een eigen juridische situatie. Zij was getrouwd, had een kind uit een eerdere relatie en verwachtte samen met haar partner nog een kind. Door eerdere schenkingen en een erfenis was veel vermogen aan haar kant terechtgekomen, deels ook in de gezamenlijke woning. Daardoor ontstond een scheve vermogensverhouding binnen de relatie.

Ook speelde de positie van de vader van het oudste kind. De wens was dat hij geen rol zou krijgen in de erfenis of zeggenschap als de dochter of haar kind iets zou overkomen. Dat moest niet pas later worden bedacht, maar vooraf goed worden besproken en vastgelegd.

De vraag was dus niet alleen: hoeveel kan er fiscaal vriendelijk worden geschonken? De echte vraag was: hoe draagt u vermogen over zonder de ouder financieel kwetsbaar te maken, zonder de partner van de dochter juridisch klem te zetten en zonder dat kinderen later in onduidelijke posities terechtkomen?

Aanpak

Ik bracht eerst de positie van de moeder in beeld. Wat kost haar verblijf? Wat heeft zij nodig voor zorg, levensonderhoud en tegenvallers? En hoeveel vermogen blijft er over na verkoop van de woning?

Daarna rekende ik door welke vermogensoverdracht verantwoord was. Er bleek ruimte om na verkoop van de woning een bedrag aan de dochter te schenken en daarnaast jaarlijks bedragen voor de kleinkinderen apart te zetten. Daarbij moest worden gelet op de schenkbelasting, de 180-dagenregel uit artikel 12 van de Successiewet 1956 — die bepaalt dat schenkingen gedaan binnen 180 dagen voor overlijden worden meegeteld als onderdeel van de nalatenschap — de omvang van de latere nalatenschap en de vraag of kleinkindlegaten in het testament wenselijk waren.

Voor de moeder was het testament daarom een belangrijk aandachtspunt. Moesten de kleinkinderen daarin worden opgenomen? Zo ja, via welk legaat en tot welk bedrag? En hoe blijft de eigen financiële positie van de moeder beschermd?

Daarna keek ik naar de positie van de dochter en haar partner. Door ontvangen schenkingen en erfenissen was er een ongelijkheid ontstaan in de gezamenlijke woning. Verdere aflossingen vanuit het vermogen van de dochter konden die ongelijkheid nog groter maken. Zonder goede afspraken kon haar partner bij een relatiebreuk financieel kwetsbaar achterblijven.

Daarom adviseerde ik om met de notaris huwelijkse voorwaarden te maken of aan te passen. Niet om afstand te creëren, maar juist om duidelijk vast te leggen wat zij samen eerlijk vonden. Welk deel van schenkingen of erfenissen blijft privé? Welk deel wordt juist gedeeld? Hoe worden vergoedingsrechten berekend? En hoe voorkomen zij dat afspraken later niet meer te herleiden zijn? Artikel 1:95 van het Burgerlijk Wetboek is hierbij relevant, omdat privévermogen en gemeenschapsvermogen door elkaar kunnen lopen en vergoedingsrechten of zaaksvervanging kunnen ontstaan. Juist bij schenkingen, erfenissen en investeringen in een gezamenlijke woning moet vooraf duidelijk zijn wat privé blijft, wat gedeeld wordt en hoe dat later wordt bewezen.

Ook het testament van de dochter vroeg aandacht. Haar wens was dat haar partner en kinderen goed verzorgd achterblijven als haar iets zou overkomen. Daarbij moest expliciet worden nagedacht over de positie van de vader van haar oudste kind. Artikel 4:13 van het Burgerlijk Wetboek vormt de basis voor de wettelijke verdeling tussen langstlevende partner en kinderen. In een testament kan daarop worden aangesloten of daarvan worden afgeweken, afhankelijk van de gewenste bescherming van partner en kinderen. Door de langstlevende partner goed te beschermen en de aanspraken van kinderen zorgvuldig te structureren, kan worden voorkomen dat de vader van een minderjarig kind uit een eerdere relatie feitelijk invloed krijgt op vermogen dat daarvoor niet bedoeld is.

Dat zijn precies de punten die vooraf helder moeten zijn voordat de notaris de akte opstelt.

Uitkomst

De uitkomst was geen los schenkadvies, maar een samenhangend familieplan.

Voor de moeder werd duidelijk welk vermogen zij nodig had om haar eigen leven en zorg te blijven betalen. Pas daarna kwam de overdracht aan dochter en kleinkinderen in beeld. Daarmee werd schenken geen losse fiscale keuze, maar een verantwoorde stap binnen de nalatenschapsplanning. De 180-dagenregel bleef daarbij een actief aandachtspunt: schenkingen moeten tijdig en goed gedocumenteerd worden gedaan.

Voor de kleinkinderen kwam er een duidelijke aanpak: vermogen geleidelijk opbouwen, waar nodig onder voorwaarden of bewind, en in het testament beoordelen of kleinkindlegaten passend zijn.

Voor de dochter en haar partner werd duidelijk dat financiële keuzes direct juridische gevolgen hadden. Een schenking of erfenis kan in een gezamenlijke woning terechtkomen, maar dat betekent niet automatisch dat de verhouding bij overlijden of relatiebreuk eerlijk uitpakt. Daarom moesten vergoedingsrechten, insluiting van vermogen en huwelijkse voorwaarden goed worden vastgelegd.

Ook werd concreet welke punten met de notaris besproken moesten worden: het testament van de moeder controleren, kleinkindlegaten beoordelen, huwelijkse voorwaarden voor dochter en partner uitwerken, het testament van de dochter opstellen en expliciet aandacht besteden aan partnerbescherming, kinderen en de positie van de vader van het oudste kind.

Deze casus laat zien dat nalatenschap en schenken niet alleen gaan over belasting of een testament. Het gaat om samenhang. Zorgkosten, woningverkoop, schenkingen, kleinkinderen, partnerbescherming, huwelijkse voorwaarden en testamenten grijpen allemaal op elkaar in. Juist daarom moet eerst helder worden wat de bedoeling is. Daarna kan de notaris de afspraken juridisch goed vastleggen.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 12 Successiewet 1956 — de 180-dagenregel bepaalt dat schenkingen gedaan binnen 180 dagen voor overlijden worden aangemerkt als onderdeel van de nalatenschap en dus alsnog worden belast met erfbelasting. Direct relevant omdat de moeder op hogere leeftijd vermogen wilde overdragen en dit risico actief moest worden meegewogen bij de timing en omvang van de schenkingen.

Artikel 1:95 Burgerlijk Wetboek — is relevant wanneer privévermogen en gemeenschapsvermogen door elkaar lopen en vergoedingsrechten of zaaksvervanging kunnen ontstaan. Direct relevant omdat de dochter via eerdere schenkingen en een erfenis vermogen had ontvangen dat deels in de gezamenlijke woning was terechtgekomen.

Artikel 4:13 Burgerlijk Wetboek — regelt de wettelijke verdeling tussen langstlevende partner en kinderen. Direct relevant omdat de dochter haar partner wilde beschermen en tegelijk de positie van haar kinderen, waaronder een minderjarig kind uit een eerdere relatie, zorgvuldig moest worden geregeld.