Integrale financiële planning voor ondernemers en DGA’s

Situatie

Ik hielp in Rotterdam een ondernemersgezin met vier kinderen, waarbij beide ouders een eigen onderneming met holdingstructuur hadden. Door de verkoop van één van de ondernemingen kwam er ineens veel vermogen beschikbaar binnen de holdingstructuur. Dat gaf meer vrijheid, maar ook nieuwe vragen.

Ze konden minder gaan werken, maar moesten opnieuw nadenken over hun pensioen, vermogen, kinderen en waar ze later wilden wonen. Ook werd duidelijk dat de juridische structuur en bestaande afspraken niet meer goed aansloten op hun nieuwe vermogenspositie.

Het ging dus niet alleen om de vraag of ze genoeg geld hadden. De echte vraag was: hoe organiseer je je vermogen zo dat je nu meer vrijheid hebt, je kinderen later geholpen kunnen worden, de langstlevende partner beschermd blijft en het bedrijf niet onnodig wordt leeggehaald? Ook wilden ze hun kinderen financieel kunnen helpen, maar niet met te veel geld ineens. Ze moesten kansen krijgen, maar ook zelf verantwoordelijkheid blijven dragen.

Aanpak

Ik keek naar de hele situatie. Financieel rekende ik door of minder werken mogelijk was, hoeveel geld ze uit hun ondernemingen nodig zouden hebben en hoe hun vermogen zich kon ontwikkelen als ze defensiever zouden beleggen. We keken naar sparen, deposito's, staatsobligaties en beperkt passieve beleggingen. Ook onderzocht ik of extra bancaire lijfrente-opbouw zinvol was. Voor één van de ouders bleek dat fiscaal aantrekkelijk, voor de ander niet.

Ik keek ook naar hun woning, de bestaande hypotheek en de vraag of financiering via de eigen onderneming zinvol kon zijn. Voor de kinderen maakten we een plan om hen later te kunnen helpen bij studie en wonen. Ieder kind zou op een vergelijkbaar moment op een gelijkwaardige manier worden geholpen, waar nodig onder beheer of bewind. Voor latere hulp bij een woning leek een zakelijke lening vanuit de onderneming passender dan grote extra schenkingen. Voor latere hulp bij een woning leek een zakelijke lening vanuit de onderneming passender dan grote extra schenkingen. Daarbij moet zo’n lening zakelijk worden vastgelegd, met duidelijke afspraken over rente, looptijd, zekerheden en terugbetaling. Als daarnaast vermogen uit de BV naar privé wordt gehaald, moet ook worden beoordeeld of een uitkering vanuit de BV verantwoord is, mede gelet op de uitkeringstest van artikel 2:216 BW.

Het belangrijkste juridische aandachtspunt zat bij de huwelijkse voorwaarden en testamenten. De huwelijkse voorwaarden vroegen om herbeoordeling, omdat de waarde van de bedrijven bij echtscheiding niet meer goed aansloot op de oorspronkelijke afspraken. Op grond van artikel 1:135 BW moet bij het einde van het huwelijk daadwerkelijk worden afgerekend op basis van wat er op dat moment ligt. Als daarin niets is geregeld over waardering van aandelen, fiscale latenties of de wijze van uitbetaling, kan dat leiden tot discussie en ongewenste uitkomsten. Ik adviseerde om met de notaris een duidelijke regeling te maken waarin de ondernemingen wel worden betrokken, met afspraken over waardering, fiscale latenties en betaling.

Ook de testamenten moesten opnieuw worden bekeken. Er was geen sprake van een materiële onderneming waarvoor bedrijfsopvolging of doorschuiffaciliteiten vanzelfsprekend uitkomst boden. Dat betekende dat bij overlijden de aanmerkelijkbelangclaim direct relevant werd: op grond van artikel 4.16 lid 1 onderdeel e Wet IB 2001 wordt overlijden fiscaal gezien als een fictieve vervreemding van de aandelen. Daarmee komt de opgebouwde belastingclaim in één keer tot uitdrukking, wat gevolgen heeft voor de liquiditeit van de nalatenschap. De langstlevende partner moest de regie houden over de ondernemingen en de kinderen moesten niet rechtstreeks zeggenschap krijgen.

Uitkomst

De uitkomst was geen fiscale truc, maar een samenhangend plan. Minder werken bleek mogelijk als ze hun vermogen defensief en bewust zouden inzetten. De onderneming bleef de centrale plek voor flexibiliteit, inkomen en latere ondersteuning. Niet alles hoefde naar privé te worden gehaald en niet elk fiscaal voordeel hoefde maximaal te worden benut.

Voor de kinderen kwam er een duidelijke lijn: studie ondersteunen, vermogen geleidelijk opbouwen en later eventueel helpen met een zakelijke woningfinanciering vanuit de onderneming. Daarmee kregen ze kansen, zonder dat ze op jonge leeftijd vrij over grote bedragen konden beschikken of financieel afhankelijk zouden worden.

Juridisch werd duidelijk welke aanpassingen nodig waren. De huwelijkse voorwaarden moesten beter aansluiten op de huidige vermogenspositie. De testamenten moesten de langstlevende partner centraal stellen, met voldoende bevoegdheden en aandacht voor de fiscale claim op de ondernemingen.

Dit was een situatie waarin financiële planning voor ondernemers niet draaide om één rekensom. Privévermogen, onderneming, kinderen, pensioen, huwelijkse voorwaarden en overlijden grepen allemaal op elkaar in. Daarom moet je niet alleen kijken naar rendement of belasting, maar naar de totale organisatie van het vermogen.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 2:216 BW — Dit artikel bevat de uitkeringstest voor BV's: het bestuur moet toetsen of de vennootschap na een uitkering of verstrekking van vermogen nog aan haar verplichtingen kan voldoen. Rechtstreeks relevant omdat de casus een zakelijke lening vanuit de holding aan de kinderen bespreekt als alternatief voor schenking, waarbij de financiële robuustheid van de BV een voorwaarde is.

Artikel 1:135 BW — Dit artikel regelt de verplichting tot daadwerkelijke verrekening bij het einde van het huwelijk op basis van het dan aanwezige vermogen. Rechtstreeks relevant omdat de casus beschrijft dat de huwelijkse voorwaarden niet meer aansloten op de werkelijke vermogenspositie, en dat duidelijke afspraken over waardering en betaling ontbraken.

Artikel 4.16 lid 1 onderdeel e Wet IB 2001 — Dit artikel bepaalt dat overlijden fiscaal wordt aangemerkt als een fictieve vervreemding van aanmerkelijkbelangaandelen, waardoor de opgebouwde belastingclaim direct tot uitdrukking komt. Rechtstreeks relevant omdat de casus de aanmerkelijkbelangclaim bij overlijden expliciet noemt als aandachtspunt bij de testamentplanning en de liquiditeit van de nalatenschap.

Situatie

Ik hielp een ondernemer/DGA in Utrecht die huwelijkse voorwaarden had laten opstellen om haar onderneming te beschermen. Op papier leek alles goed geregeld. Er was geen gemeenschap van goederen en de akte was gemaakt met een duidelijke bedoeling: de onderneming en holding moesten buiten de risico's van het huwelijk blijven.

Maar toen ik de huwelijkse voorwaarden naast haar financiële situatie legde, zag ik dat het beeld anders was. Er stond een periodiek verrekenbeding in dat nooit was uitgevoerd. Als zo'n afspraak jarenlang niet wordt nagekomen, bepaalt artikel 1:141 BW dat bij het einde van het huwelijk wordt afgerekend over het dan aanwezige vermogen, alsof alles gemeenschappelijk was opgebouwd. Dat was ver van de oorspronkelijke bedoeling. Ook waren er bepalingen over finale verrekening, pensioen, vergoedingsrechten en wat er zou gebeuren bij overlijden. Daarnaast liep de hypotheek op de woning via de holding. In de praktijk betaalde zij bijna alle kosten van de huishouding en ook de rente en aflossing aan de holding.

De vraag was: werken deze voorwaarden nog zoals bedoeld?

Dat bleek niet zo te zijn. Wat ooit bedoeld was als bescherming van de onderneming, kon bij een scheiding juist leiden tot discussie over inkomen, vermogen in de holding, privébetalingen, pensioen en oude verrekenafspraken.

Aanpak

Eerst heb ik de financiële situatie onderzocht. Welke geldstromen liepen via haar privérekening? Welke via de holding? Waar kwamen aflossingen vandaan? En welke lasten werden feitelijk door wie gedragen?

Daarna heb ik de huwelijkse voorwaarden financieel doorgelopen. Het periodiek verrekenbeding was daarbij het eerste aandachtspunt. Als zo'n afspraak jarenlang niet wordt uitgevoerd, kan bij scheiding op grond van artikel 1:141 BW discussie ontstaan over het volledige tijdens het huwelijk opgebouwde vermogen, ook als dat in een holding zit.

Ook de hypotheek via de holding was belangrijk. Doordat zij als privépersoon jarenlang rente en aflossing betaalde binnen een structuur waarin woning, partner en holding door elkaar liepen, moest worden beoordeeld of vergoedingsrechten of regresachtige aanspraken waren ontstaan. Artikel 1:87 BW is daarbij relevant voor vergoedingsrechten tussen echtgenoten, maar de positie van de holding vraagt om een aparte juridische beoordeling.

Daarnaast heb ik gekeken naar pensioen. In de huwelijkse voorwaarden stonden afspraken over pensioen, maar bij scheiding geldt als uitgangspunt de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding. Op grond van artikel 2 van die wet heeft de andere echtgenoot in beginsel recht op de helft van het tijdens het huwelijk opgebouwde ouderdomspensioen, tenzij daar in de huwelijkse voorwaarden uitdrukkelijk van is afgeweken. Omdat die afwijking niet helder genoeg was vastgelegd, moest dit expliciet worden meegenomen in de aanpassing.

De oplossing zat niet in een snelle standaardwijziging. De oude rechten en risico's moesten concreet worden benoemd. Wat was er mogelijk opgebouwd? Waar konden discussies ontstaan? Van welke mogelijke aanspraken wilden partijen bewust afstand doen? En welke afspraken pasten nog bij de huidige situatie?

Belangrijk was dat de nieuwe afspraken niet alleen juridisch juist zouden zijn, maar ook begrijpelijk en uitlegbaar. Ik bracht de financiële samenhang en risico's in kaart, zodat de notaris de huwelijkse voorwaarden gericht kon aanpassen. Daarbij adviseerde ik om in de nieuwe akte expliciet vast te leggen wat partijen werkelijk bedoelden: dat de onderneming en holding buiten een eventuele verrekening moesten blijven, dat afstand werd gedaan van oude aanspraken en dat beiden begrepen welke rechten zij volgens de oude voorwaarden mogelijk hadden.

Niet alleen de regeling zelf moest kloppen. Ook de bedoeling erachter moest duidelijk zijn.

Uitkomst

De huwelijkse voorwaarden zijn in overleg met de notaris volledig herzien. Het periodiek verrekenbeding en oude afspraken over finale verrekening zijn aangepast of geschrapt. De onderneming en holding zijn duidelijker buiten de verrekening geplaatst. Ook pensioenverevening, oude pensioenafspraken en mogelijke vergoedingsrechten zijn expliciet beoordeeld.

Belangrijker nog: de bedoeling is in gewone taal vastgelegd. Waarom pasten de oude voorwaarden niet meer? Welke mogelijke rechten bestonden er onder de oude akte? Waarvan werd bewust afstand gedaan? En waarom sloten de nieuwe afspraken beter aan bij de huidige financiële situatie?

Daardoor werd niet alleen de juridische tekst aangepast, maar werd ook de kans op toekomstige discussie kleiner.

Voor deze ondernemer betekende dat rust. Niet omdat alles "fiscaal slim" was gemaakt, maar omdat de juridische organisatie eindelijk aansloot op de praktijk. De positie van de holding werd duidelijker afgebakend, de positie bij scheiding werd voorspelbaarder en de estate planning kon gerichter worden ingericht.

Dit is waarom financiële planning voor ondernemers en DGA's verder gaat dan rendement of belasting. Privé, onderneming, woning, partner, kinderen, huwelijkse voorwaarden en testamenten grijpen op elkaar in. Als één onderdeel niet klopt, kan de hele planning gaan schuiven.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 1:141 BW — Dit artikel bepaalt dat een periodiek verrekenbeding dat tijdens het huwelijk niet is uitgevoerd, bij het einde van het huwelijk alsnog wordt afgerekend over het dan aanwezige vermogen, met een wettelijk vermoeden dat alles voor verrekening in aanmerking komt. Rechtstreeks relevant omdat de casus draait om precies dit probleem: een verrekenbeding dat nooit was nagekomen, terwijl de holding intussen in waarde was gegroeid.

Artikel 1:87 BW — Dit artikel regelt vergoedingsrechten tussen echtgenoten: wie privévermogen inzet ten behoeve van het vermogen van de ander, heeft recht op vergoeding. Rechtstreeks relevant omdat zij jarenlang privé rente en aflossing betaalde aan de holding voor de hypotheek op de woning, wat mogelijk vergoedingsaanspraken had doen ontstaan die in de beoordeling moesten worden meegenomen.

Artikel 2 Wet verevening pensioenrechten bij scheiding — Dit artikel bepaalt dat bij scheiding het tijdens het huwelijk opgebouwde ouderdomspensioen in beginsel bij helfte wordt gedeeld, tenzij daarvan uitdrukkelijk is afgeweken. Rechtstreeks relevant omdat de bestaande huwelijkse voorwaarden pensioenafspraken bevatten die niet helder genoeg van dit wettelijke uitgangspunt afweken, waardoor onduidelijkheid over de pensioenpositie bij scheiding bestond.

Situatie

Ik hielp een stel in Breda dat al jarenlang samen was en zich afvroeg of hun leven later financieel nog zou passen.

Ze hadden het goed voor elkaar. Een eigen woning, spaargeld, pensioenpotjes, testamenten en een samenlevingscontract. Eén van hen werkte in loondienst en had door verschillende werkgevers meerdere pensioenen opgebouwd. De ander was na een eerdere carrière zelfstandig ondernemer geworden en deed werk dat echt bij haar paste.

Op papier leek er dus best veel geregeld.

Toch gaf dat geen echte rust.

Want hun vragen gingen niet over één onderwerp. Ze liepen allemaal door elkaar heen.

Kunnen we straks minder werken? Kunnen we onze kinderen helpen tijdens hun studie? Moeten we de hypotheek aflossen of juist niet? Is extra pensioen opbouwen via een lijfrente verstandig? Wat gebeurt er als één van ons overlijdt? En past ons samenlevingscontract nog wel bij hoe wij nu samen leven?

Ze wilden geen ingewikkelde constructies. Ze wilden gewoon weten waar ze aan toe waren. Nu goed kunnen leven, hun kinderen helpen waar dat kan en later niet verrast worden door keuzes die ze nu hadden laten liggen.

De echte vraag was dus niet alleen: hebben we straks genoeg pensioen?

De echte vraag was: hoe richten we ons leven financieel en juridisch zo in dat het klopt voor ons, voor de kinderen en voor later?

Aanpak

Ik ben begonnen met het doorrekenen van hun financiële situatie. Niet alleen voor vandaag, maar ook voor later. Wat gebeurt er richting pensioen? Wat als één van beiden overlijdt? Wat als werken niet meer lukt? En wat betekent het als ze eerder minder willen gaan werken?

Daarbij keek ik naar inkomen, uitgaven, hypotheeklasten, pensioeninkomen, spaargeld, studiekosten voor de kinderen en de wens om in de toekomst rustiger aan te doen.

De eerste conclusie was eerlijk, maar niet makkelijk.

Op korte en middellange termijn zag het er goed uit. Maar op lange termijn konden er tekorten ontstaan. Niet omdat ze onverstandig waren geweest, maar omdat hun wensen samen veel vroegen van het vermogen. Minder werken, kinderen ondersteunen, mogelijk verhuizen en tegelijk hetzelfde uitgavenpatroon vasthouden: dat ging niet vanzelf samen.

Dat is soms het lastigste onderdeel van financiële planning. Je moet niet alleen laten zien wat iemand graag wil horen. Je moet ook duidelijk maken welke keuzes elkaar versterken en welke keuzes samen te kwetsbaar worden.

Daarna heb ik gekeken naar pensioenopbouw. Bij zelfstandig ondernemers komt pensioen niet automatisch binnen via een werkgever. Daarom is het belangrijk om jaarruimte en reserveringsruimte te bekijken. De jaarruimte wordt berekend op basis van artikel 3.127 Wet IB 2001 en houdt rekening met het inkomen en eventueel al elders opgebouwd pensioen. Toch bleek extra pensioensparen in deze situatie niet direct de beste keuze. Het fiscale voordeel was beperkt, het geld zou minder flexibel worden en andere doelen waren op dat moment belangrijker.

Ook de hypotheek hebben we bewust bekeken. Aflossen voelt veilig. Maar een lagere hypotheek is niet altijd hetzelfde als meer financiële rust. In hun situatie was het beschikbare spaargeld later juist nodig als buffer. Daarom was het verstandiger om niet direct extra af te lossen, maar de hypotheek op een later moment opnieuw te beoordelen.

Voor het spaargeld adviseerde ik meer structuur. Geen groot beleggingsverhaal, want dat paste niet bij hen. Wel een rustige opzet met deposito's, zodat er iets meer rendement mogelijk was dan op een gewone spaarrekening, zonder dat al het geld vastzat of aan beursrisico werd blootgesteld.

Daarna kwam de juridische kant.

Het samenlevingscontract was ooit opgesteld met goede bedoelingen, maar de vraag was of het nog praktisch werkte. Er stonden afspraken in over inkomen, vermogen, pensioen en onderhoud. Alleen: samenwoners zijn geen wettelijke erfgenamen van elkaar. Artikel 4:10 BW regelt de wettelijke erfopvolging en noemt uitsluitend de echtgenoot of geregistreerd partner en bloedverwanten. Zonder testament erft een samenwonende partner dus niets, ongeacht hoe lang zij al samen leven. Dat maakt testamenten voor samenwoners geen formaliteit, maar een noodzaak.

Daarom heb ik geadviseerd om met de notaris te bespreken of een geregistreerd partnerschap met goede voorwaarden beter zou passen. Niet omdat dat altijd moet, maar omdat de juridische vorm moet aansluiten op het leven dat mensen samen hebben opgebouwd. Eén concreet voordeel is de positie bij overlijden van de partner met pensioenopbouw in loondienst. Op grond van artikel 57 lid 1 Pensioenwet heeft een nabestaande recht op partnerpensioen, maar daarvoor moet de partner wel kwalificeren als partner in de zin van het pensioenreglement. Bij samenwoners hangt dat af van registratie bij het pensioenfonds en de specifieke voorwaarden van de regeling. Een geregistreerd partnerschap geeft in veel gevallen meer zekerheid dan uitsluitend een samenlevingscontract.

Ook de testamenten en levenstestamenten moesten opnieuw worden bekeken. De langstlevende partner moest goed verder kunnen. Tegelijk moest duidelijk blijven wat uiteindelijk voor de kinderen bedoeld was. En als één van beiden tijdelijk of blijvend niet meer zelf kan beslissen, moet vooraf vastliggen wie mag handelen en welke wensen gelden.

Tot slot heb ik gekeken naar overlijden. De berekeningen lieten zien dat het overlijden van één van beiden financieel veel impact kon hebben. Niet alles hoefde volledig verzekerd te worden, maar een aanvullende overlijdensrisicoverzekering kon wel zorgen voor extra lucht in een periode waarin je al genoeg aan je hoofd hebt.

Uitkomst

De uitkomst was geen simpel antwoord op één pensioenvraag. Het werd een plan met keuzes die bij hun leven pasten.

Minder werken bleek mogelijk, maar niet onbeperkt en niet zonder bijsturing. De kinderen financieel ondersteunen kon ook, maar dan wel met een realistisch budget. Niet alles kon tegelijk maximaal: minder werken, royaal helpen, verhuizen, veel blijven uitgeven en tegelijk volledige zekerheid houden.

Er kwam rust doordat de volgorde duidelijk werd. Eerst grip op de uitgaven. Daarna ruimte reserveren voor de kinderen. Vervolgens op een haalbaar moment minder werken. En pas later opnieuw beoordelen of verder afbouwen verstandig is.

Ook werd duidelijk dat extra pensioensparen niet altijd de beste keuze is, zelfs niet als er fiscale ruimte bestaat. Soms is flexibel vermogen belangrijker dan fiscaal voordeel.

De hypotheek hoefde niet direct extra te worden afgelost. De schuld was overzichtelijk en het spaargeld had een belangrijkere functie als reserve voor later. Door het geld gespreid weg te zetten in deposito's ontstond meer structuur, zonder onnodig risico.

Juridisch gaf het plan vooral duidelijkheid. Het samenlevingscontract moest opnieuw worden bekeken, omdat de afspraken niet vanzelf goed uitvoerbaar waren. Een geregistreerd partnerschap met passende voorwaarden kon beter aansluiten op hun gezamenlijke leven, pensioenafspraken en de bescherming van elkaar.

Voor de testamenten lag de nadruk op de langstlevende partner: die moest verzorgd achterblijven en de ruimte houden om verder te leven. Tegelijk moest de positie van de kinderen zorgvuldig worden geregeld. Ook levenstestamenten waren belangrijk, zodat bij wilsonbekwaamheid niet pas op dat moment discussie ontstaat.

Deze casus laat goed zien dat financiële planning voor een zelfstandig ondernemer niet alleen gaat over pensioen of belasting. Het gaat over de samenhang tussen werk, inkomen, kinderen, woning, vermogen, overlijden, arbeidsongeschiktheid en juridische afspraken.

Een zelfstandig ondernemer heeft veel vrijheid. Maar vrijheid vraagt ook om organisatie. Pensioen, bescherming van je partner en rust voor later ontstaan niet vanzelf. Die moet je bewust regelen.

Gebruikte wetsartikelen

Artikel 3.127 Wet IB 2001 — Dit artikel bevat de berekeningsformule voor de jaarruimte: de fiscale ruimte om lijfrentepremies aftrekbaar in te leggen voor aanvullende pensioenopbouw. Rechtstreeks relevant omdat de casus de vraag bespreekt of de zelfstandige ondernemer via deze route extra pensioen zou moeten opbouwen, en wat het werkelijke voordeel daarvan was in haar situatie.

Artikel 4:10 BW — Dit artikel regelt de wettelijke erfopvolging en kent die uitsluitend toe aan de echtgenoot of geregistreerd partner en bloedverwanten. Samenwoners vallen daar niet onder. Rechtstreeks relevant omdat de casus draait om een stel dat samenwoont zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, waardoor zonder testamenten de langstlevende partner juridisch met lege handen staat.

Artikel 57 lid 1 Pensioenwet — Dit artikel regelt het recht op partnerpensioen voor de nabestaande bij overlijden van een deelnemer. Of een samenwonende partner daarop aanspraak kan maken, hangt af van de definitie van "partner" in het pensioenreglement en doorgaans van registratie bij het pensioenfonds. Rechtstreeks relevant omdat de partner met meerdere pensioenen in loondienst dit risico liep en een geregistreerd partnerschap in veel regelingen meer zekerheid biedt dan een samenlevingscontract alleen.